Orzech laskowy – drzewo czy krzew?

W naturze orzech laskowy, czyli leszczyna pospolita, rośnie przede wszystkim jako rozłożysty krzew, ale dzięki cięciu można go uformować w niewielkie drzewo. To oznacza, że w jednym ogrodzie ta sama roślina może wyglądać zupełnie inaczej i pełnić różne funkcje. Jeśli chcesz świadomie zdecydować, czy wolisz leszczynę w formie drzewa czy krzewu i jak o nią dbać, przeczytaj dalszą część artykułu.

Orzech laskowy – drzewo czy krzew?

Leszczyna pospolita (Corylus avellana) z botanicznego punktu widzenia jest krzewem z rodziny brzozowatych. W stanie dzikim tworzy liczne pędy wyrastające z jednego miejsca, osiąga zwykle do 4–5 metrów wysokości i rozrasta się mocno na boki. Tak wygląda w lasach, na skrajach pól czy w zaroślach w całej Europie i Azji Mniejszej.

W ogrodach ogrodnicy chętnie wykorzystują jej elastyczność. Ten sam gatunek można prowadzić jako gęsty, wielopędowy krzew owocujący nisko nad ziemią albo jako pojedyncze, dekoracyjne drzewko. Ostateczny pokrój zależy od pierwszych lat cięcia, a nie od innego gatunku czy odmiany.

Leszczyna jest z natury krzewem, ale dzięki odpowiedniemu cięciu staje się zgrabnym małym drzewem owocowym.

W języku potocznym często spotkasz określenia typu „drzewo orzecha laskowego”. Odnoszą się one właśnie do tak uformowanej leszczyny – z wyraźnym pniem i koroną wyniesioną wyżej, co ułatwia zbiory, a jednocześnie daje ciekawy efekt dekoracyjny.

Jak rozpoznać leszczynę w ogrodzie?

Dorosła leszczyna ma liczne, wzniesione pędy w kolorze czerwonobrunatnym i popielatą korę z poziomymi, korkowatymi kreskami. Liście są duże, okrągławe lub sercowate, z wyraźnie ząbkowanym brzegiem, długości około 8–10 cm. Jesienią przebarwiają się na żółto lub złocistobrązowo, dzięki czemu krzew wygląda bardzo efektownie.

Na wiosnę, często już w lutym, na pędach pojawiają się długie, zwisające kotki – to kwiaty męskie. Kwiaty żeńskie są drobne i mało widoczne, z wystającymi czerwonymi znamionami. Z nich powstaną orzechy laskowe, które dojrzewają od września do połowy października i zwykle pojawiają się pierwszy raz około trzeciego roku po posadzeniu rośliny.

Leszczyna pospolita może owocować nawet przez około 60 lat, jeśli rośnie w sprzyjających warunkach.

W ogrodach spotkasz także odmiany ozdobne, na przykład leszczynę ‘Aurea’ o żółtych liściach lub ‘Purpurea’ (Purpurowy) z liśćmi w odcieniach purpury. Dają one mniej orzechów niż typowe odmiany użytkowe, za to mocno wyróżniają się kolorystyką i często sadzi się je w reprezentacyjnych miejscach.

Jak formować orzech laskowy na drzewo lub krzew?

O tym, czy w twoim ogrodzie orzech laskowy będzie drzewem, czy krzewem, decydują pierwsze lata prowadzenia rośliny. Sadzonki zwykle mają kilka pędów wyrastających z szyi korzeniowej, co naturalnie kieruje roślinę w stronę formy krzaczastej. Odpowiednie cięcie pozwala jednak stworzyć wyraźny pień i koronę.

Jak uzyskać krzew z leszczyny?

Jeśli zależy ci na gęstym krzewie, który stworzy osłonę, żywopłot lub nisko owocujący „busz”, zostawiasz kilka najsilniejszych pędów już od pierwszej zimy po posadzeniu. Będą one szkieletem całej rośliny przez kolejne lata, więc muszą być zdrowe, nieuszkodzone i równomiernie rozmieszczone.

Procedura jest prosta: zimą wybierz 4–6 najmocniejszych pędów i każdy z nich wiosną skróć o około 30%. Po takim cięciu roślina mocno się rozkrzewi, wypuści liczne pędy boczne i przybierze typową formę leszczynowego krzewu. W kolejnych latach skupiasz się na cięciach prześwietlających, usuwając stare, chore lub krzyżujące się gałęzie, żeby światło docierało do środka korony.

Jak uformować drzewko z orzecha laskowego?

Dla miłośników bardziej uporządkowanych ogrodów ciekawą opcją jest leszczyna na pniu. Tutaj dążysz do uzyskania jednego, prostego pędu głównego, który pełni funkcję pnia. Wszystkie niższe odrosty usuwasz, a koronę budujesz powyżej wybranej wysokości – zwykle około 60 cm.

Podstawowy schemat cięcia wygląda w tym przypadku tak: wszystkie boczne pędy do wysokości 60 cm przy ziemi wycinasz, a powyżej tej strefy skracasz je o około 1/3 długości. Pęd główny przycinasz mniej więcej 30 cm powyżej najwyższego bocznego pędu, żeby roślina zaczęła rozgałęziać się w górnej części i utworzyła krótkopienną koronę. W następnych latach prowadzisz typowe cięcia pielęgnacyjne i lekko prześwietlające.

Jak porównać formę drzewa i krzewu?

Przed wyborem konkretnej formy warto zestawić ich cechy obok siebie, bo wpływa to na sposób prowadzenia, zbiory oraz ilość miejsca, jakiego wymaga roślina:

W praktyce na plantacjach to forma krzewu dominuje, bo daje dużą powierzchnię owocowania. W ogrodach przydomowych częściej pojawia się kombinacja – jeden egzemplarz prowadzony jak małe drzewko jako akcent dekoracyjny i kilka krzewów dających bogatszy plon.

Jak sadzić i pielęgnować orzech laskowy?

Leszczyna uchodzi za roślinę dość wytrzymałą, a przy tym długowieczną. W wielu ogrodach radzi sobie nawet u osób, które dopiero zaczynają przygodę z uprawą drzew i krzewów. Jednocześnie lubi mieć spełnionych kilka warunków – wtedy odwdzięcza się obfitym owocowaniem przez dziesiątki lat.

Jakie stanowisko i gleba są najlepsze?

Najwyższe plony orzech laskowy daje na stanowiskach jasnych i słonecznych, osłoniętych od silnych wiatrów. W cieniu rośliny rosną, ale zwykle mają kłopot z zawiązywaniem orzechów, dlatego w małym ogrodzie lepiej nie marnować na nie najciemniejszego kąta. W miejscach odsłoniętych od północnych wiatrów także kwiaty są lepiej chronione przed wczesnowiosennymi przymrozkami.

Gleba powinna być żyzna, próchnicza i dobrze napowietrzona. Leszczyna lubi podłoża gliniasto‑piaszczyste, brunatne i czarnoziemy o odczynie zbliżonym do obojętnego – optymalne pH to około 6,8–7,2. Na glebach mocno kwaśnych warto zastosować wapnowanie. Źle znosi ziemię zbyt ciężką i podmokłą oraz typowe piaski, które szybko przesychają.

Jak podlewać i nawozić leszczynę?

Starsze egzemplarze rosnące na glebach zatrzymujących wilgoć zwykle radzą sobie bez podlewania. Inaczej jest z młodymi roślinami i z uprawą na podłożach lekkich – tu okresowe przesuszenie może osłabić wzrost, a także ograniczyć liczbę zawiązanych owoców. Lepszy jest rzadziej powtarzany, obfitszy zastrzyk wody niż częste, bardzo płytkie zraszanie ziemi.

Pod względem potrzeb pokarmowych leszczyna nie jest wymagająca, ale dobrze reaguje na zasilanie. W sezonie wegetacyjnym zwykle wystarczą dwa nawożenia: pierwsze po pojawieniu się liści, drugie w okresie letnim. Stosuje się najczęściej nawozy wieloskładnikowe lub dobrze rozłożony kompost rozłożony w kręgu pod koroną – to poprawia strukturę gleby i wzmacnia roślinę.

Jak ograniczać choroby i szkodniki?

Najgroźniejszą chorobą leszczyny jest monilioza leszczynowa, która powoduje gnicie i zamieranie zawiązków owoców. Brakuje na nią skutecznego leczenia, dlatego główną rolę odgrywa profilaktyka: luźniejsza rozstawa krzewów, cięcia prześwietlające i zbieranie porażonych resztek spod roślin, żeby nie były źródłem zarodników.

Wśród szkodników często pojawia się misecznik śliwowy, wielkopąkowiec leszczynowy, mszyce oraz słonkowiec orzechowiec. Ten ostatni wyjada jądro orzecha, o czym świadczą małe otworki na skorupie. Przy silnym porażeniu pomocne bywają opryski środkami ochrony roślin, natomiast w ogrodach przydomowych dobrze działa też systematyczne grabienie i usuwanie opadłych orzechów, w których larwy mogłyby przezimować.

Jakie odmiany orzecha laskowego wybrać do ogrodu?

W Polsce najczęściej spotyka się leszczynę pospolitą w typowych odmianach użytkowych, które dają liczne, duże orzechy. Wśród nich dużą popularnością cieszy się odmiana Katalońska, doceniana w sadach towarowych oraz ogrodach amatorskich. Tworzy silne, zdrowe krzewy i owocuje regularnie, dając orzechy o dobrym smaku i wysokiej wartości handlowej.

Innym chętnie wybieranym typem jest odmiana Barceloński, również plennie owocująca i dobrze znosząca polskie warunki klimatyczne. Miłośnicy efektownych liści sięgają po odmianę Purpurowy (często opisywaną jako ‘Purpurea’), której liście przez cały sezon mają ciemny, czerwonawobrązowy odcień. Taka leszczyna wygląda bardzo dekoracyjnie posadzona solo na trawniku lub w kompozycjach z roślinami o zielonych liściach.

Przy wyborze odmiany warto sprawdzić, czy dany typ jest polecany do uprawy w konkretnym regionie kraju:

• w chłodniejszych rejonach lepiej sprawdzają się formy dobrze znoszące niższe temperatury zimą,
• w cieplejszych okolicach można sadzić odmiany o nieco wcześniejszym kwitnieniu,
• na małe ogrody warto wybierać odmiany o bardziej zwartej koronie,
• do nasadzeń dekoracyjnych nadają się odmiany o barwnych liściach lub nietypowym pokroju.

Leszczyna bywa nazywana „drzewem bogaczy”, szczególnie w tradycji ludowej, gdzie przypisuje się jej działanie przyciągające dostatek i spełnianie życzeń. W praktyce jej „bogactwo” widać też w innym wymiarze – orzechy są zasobne w witaminę E, potas, wapń, zdrowe tłuszcze nienasycone oraz argininę, dzięki czemu często trafiają do diet wspierających układ sercowo‑naczyniowy i nerwowy.